Din nədir

Din nədir ? Din necə yaranıb ? Suallarına bir çox müəlliflər fərqli şərhlər verir. Bunlardan biri də Richard Hollowaydir. Onun yazdığına görə: “Din insan adlanan canlının, yəni bizim, insan ağlının məhsuludur. Göründüyü kimi, dünyanın digər canlılarının dinə ehtiyacı yoxdur. Hər halda onu deyə bilərik ki, onlar hələ də dini icad etməyiblər. Bunun səbəbi onların bizdən fərqli olaraq, həyatlarını daha rahat yaşamalarıdır. Onlar instiktiv hərəkət edir, həyat haqqında dərin düşüncələrə dalmadan onun axarı ilə gedirlər. Heyvani varlıq isə bu bacarığı itirib. Beynimiz mücərrəd düşünmək istiqamətində inkişaf edib. Biz özümüzlə maraqlanırıq. Biz bizi əhatə edən dünya ilə maraqlanırıq. Biz fikirləşməyə bilmirik.” Ancaq Mircea Eliade bu sual ətrafında fərqli şərhlə diqqət çəkir: “Dini fenomenin çətinliyindən dolayı, müqəddəs olan hər şeyi (hierophany) ən geniş mənası ilə ələ almağı kifayət bilirik. Yəni müqəddəsliyin hər cür təzahürünü — istər göydə, istər yerdə, istərsə də insanlarda — öyrənməyə çalışırıq. Dini formalar tarixini nə zaman öyrənməyə başlamalıyıq sualını isə yalnız müəyyən sayda hierophany-ni öyrəndikdən sonra verə bilərik. Yəni, müqəddəsliyin müxtəlif təzahürlərini kifayət qədər araşdırdıqdan sonra dinin tarixi haqqında danışmağa başlaya bilərik. Ən sadə hierophany-lərdən (mana — ətraflı məlumat verəcəm sonra, qeyri-adi və s.) başlayıb totemizmə, fetişizmə, təbiət və ya ruhlara ibadətə, tanrılara, şeytanlara və tək tanrı inancına qədər uzanan geniş bir araşdırma ("sadədən mürəkkəbə" doğru dini hadisələr araşdırması) aparmağın vacib olduğunu düşünmürük*. Çünki belə bir araşdırma xəyali olacaqdır. Bu cür bir araşdırmada, sübut edilə bilməyən bir fərziyyədən kənara gedə bilmərik və dini hadisələrin "sadədən mürəkkəbə" doğru təkamülünü öyrənməklə kifayətlənərik. Bu isə dini hadisələrin mürəkkəbliyini və müxtəlifliyini görməməzlikdən gəlmək deməkdir. Ən əsas hierophany-lərə endirə biləcəyimiz qədər sadə bir dinlə heç vaxt qarşılaşmayacağıq. Digər tərəfdən bu cür bir araşdırma, dini hadisələrin nə olduğunu və nəyi ortaya qoyduğunu göstərmək məqsədinə də zidd olacaqdır. Bir sözlə, dinin tərifi və din tarixinin başlanğıcı kimi sualları araşdırarkən, dini hadisələrin mürəkkəbliyinə və müxtəlif təzahürlərinə diqqət yetirmək vacibdir. Sadə bir "sadədən mürəkkəbə" təkamül modeli, dini hadisələri anlamaq üçün* kifayət deyil*.”*

Dini araşdırma metodları

Yazılı metod

Mahiyyəti

Təsəvvür edin ki, bir ailənin tarixini yazmaq istəyirsiniz. Əgər ailə üzvlərinin gündəlikləri, məktubları, fotoşəkilləri varsa, bu işiniz asan olacaq. Siz bu sənədləri oxuyub təhlil edərək ailənin keçmişi haqqında çox şey öyrənə bilərsiniz. Din tarixi də buna bənzəyir. Əgər bir dinə aid qədim yazılı mənbələr varsa, tarixçilər bu mənbələri tədqiq edərək həmin dinin yaranması, inkişafı, dəyişməsi haqqında məlumat əldə edə bilərlər. Budizm, Xristianlıq, Manixeizm və İslam kimi dinlərin çoxlu qədim yazılı mənbələri var. Bu mənbələr, bu dinlərin ilk dövrlərini, necə yayıldığını və zamanla necə dəyişdiyini anlamağa kömək edir. Daha qədim dinlərdə isə yazılı mənbələr az ola bilər və ya sonradan dəyişdirilmiş ola bilər. Bu səbəbdən, bu dinlərin ilkin formalarını anlamaq daha çətindir. Lakin tarixçilər əllərində olan məhdud mənbələri diqqətlə tədqiq edərək və arxeoloji tapıntılar kimi digər məlumat mənbələrindən də istifadə edərək, bu dinlər haqqında da müəyyən biliklər əldə edə bilərlər. Yəni, əsas məsələ budur ki, yazılı mənbələr din tarixini öyrənmək üçün çox vacibdir və tarixçilər bu mənbələri tədqiq edərkən ümumi tarix elmində istifadə olunan metodlardan yararlanırlar. Bu metodlara mətnlərin tənqidi təhlili, müxtəlif mənbələrin müqayisəsi, dövrün kontekstinin nəzərə alınması və s. daxildir.

Problemli tərəfi

İlkin formaları anlamaq çətindir. Hətta yazılı mənbələr olsa belə, bu mənbələr həmişə kifayət qədər əvvələ getmir və ya dəyişdirilmiş ola bilər. Bu çətinlik təkcə qədim dinlər üçün deyil, nisbətən yaxın zamanda ortaya çıxmış və yaxınlarda tədqiq olunmağa başlamış dinlər üçün də keçərlidir. Nümunə kimi Strehlow'un tədqiq etdiyi Avstraliya yerlilərinin dinləri və Vedaları (qədim Hind mətnləri) göstərirsiniz. Hər iki halda da yazılı mənbələr var, amma bu mənbələr kifayət qədər geriyə getmir və hər hansı bir tarixi izahat vermir. Yəni, əvvəlki dövrlərə aid məlumat yoxdur. Bu səbəbdən, tədqiqatçılar mürəkkəb bir vəziyyətlə üzləşirlər: əllərində müəyyən dini ədəbiyyat olsa da, bu dinlərin necə yarandığını, ilkin formalarının necə olduğunu tam anlaya bilmirlər. XVI əsrdən XX əsrə qədər kəşf edilən "ekzotik" dinlərin əksəriyyəti bu vəziyyətdədir. Yəni, Avropanın kitab əsaslı dinləri (Roma və Yunan dinləri də daxil olmaqla) istisna olmaqla, digər qitələrdəki dinlər haqqında məlumatımız məhduddur. Qədim Çin və Yəhudi dinləri də buna nümunədir. Bu vəziyyətdə din elmi (dinləri elmi metodlarla tədqiq edən sahə) üzərinə böyük vəzifə düşür.

Müqayisə metodu

Müqayisə metodunun əhəmiyyəti

Keçmiş haqqında daha çox məlumat əldə etmək üçün müqayisə metodundan istifadə etməklə "tarixöncəsi" dövrdən bir neçə əsr "qabağa çəkmək", yəni o dövr haqqında daha çox şey öyrənmək olar. Məsələn. Aruntaların (Avstraliya yerli qəbiləsi) totemlərini digər Avstraliya yerlilərinin totemləri ilə müqayisə edərək, fərqli, lakin oxşar cəhətləri görmək olar. Bu müqayisə, qədim bir vəziyyətdən (diqqət, "ibtidai" deyil, "qədim" vəziyyətdən), ortaq bir başlanğıcdan yola çıxaraq müəyyən bir inkişaf istiqamətini müəyyən etməyə imkan verir.

Dilçilik və müqayisə metodu

Dilçilər fərqli dilləri müqayisə edərək, dillərin mənşəyi, qohumluğu və ya bir-birindən alınma sözləri müəyyən edə bilirlər. Bu müqayisə metodu, həmin xalqların keçmişi haqqında dəqiq məlumatlar əldə etməyə kömək edir. Dilçilikdə istifadə olunan müqayisə metodu, "lazımi dəyişiklikləri etməklə" (mutatis mutandis) Avstraliya yerlilərinin dinlərinə və mədəniyyətlərinə də tətbiq oluna bilər. Polineziya, Afrika və Amerikanın müxtəlif bölgələri bu metodun tətbiqi üçün əlverişli bölgələrdir.

Dilçiliyin əhəmiyyəti

Hətta yazılı tarixlərə başlamazdan əvvəl bir-birlərinə yaxınlıq hiss etməyən, lakin dil tədqiqatlarına əsasən, ortaq bir qaynaqdan gəldiklərini bildiyimiz müxtəlif xalqların ən qədim din formalarını müqayisə edərək, bu ortaq əcdad xalqın (tarixöncəsi xalqın) dini haqqında müəyyən nəticələr çıxarmaq olar. Ortaq əcdad xalqın dinini bir "sabit nöqtə" kimi götürərək, ondan törəyən xalqların tarix boyu dinlərinin necə inkişaf etdiyini, ilk formalaşma mərhələlərinə qədər izləmək mümkündür. Bu metod Sami və Hind-Avropa xalqları üçün də keçərlidir. Bu yolla, onların "məlum olmayan zamanlarından" (tempore incognita) bir-iki min il "qazanmaq", yəni o dövrlər haqqında məlumat əldə etmək olar. Bu qazanc, Taylor və ya Durkheimın iddiaları ilə müqayisədə (onlar daha qədim dövrlərə getməyə çalışırdılar) kiçik görünsə də, "düşüncənin təbii tarixini" anlamağa verdiyi töhfə baxımından əhəmiyyətlidir. Yəni, əsas məsələ budur ki, müqayisəli metod bizə yazılı tarix öncəsi dövrlər haqqında belə məlumat əldə etməyə kömək edir. Bu metoddan istifadə edərək, müxtəlif xalqların ortaq əcdadlarının dini inancları haqqında fərziyyələr irəli sürə və bu xalqların dinlərinin zamanla necə inkişaf etdiyini izləyə bilərik. Bu isə bizə insan düşüncəsinin və mənəviyyatının inkişaf tarixini daha yaxşı anlamağa kömək edir.

Diqqət edilməsi gərəkənlər

Yunan mifologiyasındakı Augiasın tövlələri* kimi, din tarixi sahəsi də köhnəlmiş, məntiqsiz və ya qəribə fikirlərlə doludur. Bu fikirlər keçmiş nəsillərdən bizə miras qalıb və onlardan qurtulmaq lazımdır. Hər hansı bir sahədə çalışan tarixçi, keçmişə doğru getdikcə məlumatların azaldığını görür (alatoranlıq və qaranlıqla qarşılaşır). Bu zaman o, asan yola əl ataraq, ilk sənədləri "heç nədən" (ex nihilo) yaranan mütləq bir başlanğıc kimi qəbul etməyə meylli olur və qısa bir "tarixöncəsi" dövr uydurur. Roma dinini tədqiq edən bəzi alimlər, bu dinin mənşəyini qeyri-müəyyən **"numina"**lara (güc və ya ruh mərkəzləri) bağlamağa çalışıblar. Onlar bu "numina"ların tədricən tanrı şəklini aldığını iddia edirlər, lakin bu, sadəcə fərziyyədir. Bəzi hindşünaslar (Hindistanı tədqiq edən alimlər) hələ də Max Müllerin köhnəlmiş fikirlərindən tam qurtula bilmirlər. Müller iddia edirdi ki, Vedalardakı (qədim Hind mətnləri) şeirlər, qədim insanların təbiət hadisələrinə olan heyrətinin ifadəsidir. Bəzi alimlər isə bu şeirlərdə sadəcə söz və forma oyunları görürlər. Bu da bir növ "heç nədən yaranma" fikridir. Bütün bunlar süni fərziyyələrdir. Biz bu fərziyyələri qəbul etməməli və onlardan uzaq durmalıyıq. Təsviri dilçilik və tarixi dilçiliklə yanaşı, ümumi dilçiliyə də yer verilməlidir. Bu, müxtəlif dillərdəki ortaq cəhətləri və qanunauyğunluqları araşdırır. Həmçinin, müxtəlif mədəniyyətlərdə oxşar olan, hər yerdə rast gəlinən rituallar, anlayışlar və təsəvvürlər müqayisə olunmalıdır. Bu müqayisə, müxtəlif strukturları və onların zamanla necə dəyişdiyini (təkamül) nəzərə almalıdır. Bu müqayisə, fərqli mədəniyyətlərdə təkrarlanan elementləri, məsələn, insanların müəyyən ritualları (məsələn, qurban kəsmə) və ya anlayışları (məsələn, tanrı anlayışı) necə qavradıqlarını, bu elementlərin bir-biri ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu və təsir etdiyini anlamağa çalışmalıdır. Bu müqayisə, "mənşə" baxımından deyil, "növlər" baxımından aparılmalıdır. Yəni, bir elementin haradan qaynaqlandığını axtarmaq əvəzinə, onun fərqli mədəniyyətlərdə hansı formalarda təzahür etdiyinə diqqət yetirmək lazımdır. Dəyişən və sabit qalan elementləri müəyyən etmək üçün miflərin sistemini, mif və dinin müxtəlif tərəflərinin əlaqəsini, mif, nağıl, tarix, fəlsəfə, sənət və yuxunun bir-biri ilə əlaqəsini təhlil etmək lazımdır. Bütün "sintez müşahidələrini" (yəni, müxtəlif mənbələrdən əldə olunan məlumatları) sistemləşdirmək lazımdır. Bu, sonsuz sayda müşahidəni əhatə edəcək və heç vaxt tam olmayacaq, lakin müqayisəli və ya analitik tarixi tədqiqatlar aparan tədqiqatçılar üçün faydalı bir məlumat bazası, müvəqqəti bir inventar rolunu oynayacaq. Artıq bu sahədə xeyli sayda tədqiqat aparılmış və böyük bir kitabxana formalaşmışdır. Bəzi alimlərin (məsələn, W. Manhardt və J. G. Frazer) "kənd təsərrüfatı" inancları ilə bağlı topladıqları məlumatlar və müxtəlif mövzularda (məsələn, qurbangah, məbəd, qurban, rəqs, qan andı, ağac, su kultu, bəd nəzər, kosmoqoniya, heyvanlar, rəqəm mistisizmi, cinsi ayinlər və s.) yazılmış monoqrafiyalar buna nümunədir. Bu sahədə keyfiyyətsiz və ya tələsik yazılmış, elmi əsası olmayan tədqiqatlar da mövcuddur. İstənilən etiket altında ("sosial elmlər" və ya başqa) şarlatanlıq edən, əsassız fikirlər irəli sürən müəlliflər var. Məsələ budur ki, din tarixini öyrənmək üçün müxtəlif metodlardan, o cümlədən müqayisəli metoddan istifadə olunur. Bu metod bizə müxtəlif mədəniyyətlərin dini inanclarını, ayinlərini və miflərini daha yaxşı anlamağa və onların oxşarlıqlarının və fərqliliklərinin səbəblərini tapmağa kömək edir. Bu sahədə artıq xeyli sayda tədqiqat aparılmışdır, lakin keyfiyyətli tədqiqatları seçmək və tənqidi düşüncə tərzini qorumaq vacibdir.

Dinlərin mənəvi və struktural mahiyyəti: Manadan Logosa keçid

Dini fenomenlərin vahidləşdirilməsi

Son əlli il ərzində — bəlkə də bundan daha qısa müddətdə — müxtəlif dini təcrübələr və ya "fenomenlər" tək bir ortaq elementə endirilməyə çalışılıb. Bu o deməkdir ki, fərqli dinlər, fərqli mərasimlər və inanclar, bir cür eyni əsas məfhum altında izah oluna biləcəyinə inanılırdı. Bu yanaşmada, bütün dini hadisələri və simvolları birləşdirəcək vahid bir "nüvə" axtarılır.

Günah məfhumu

Günah anlayışını izah edərkən, mənəvi səhvlərdən daha geniş bir mənada istifadə edirik. Bu, sadəcə mənəvi səhvləri ifadə etməklə kifayətlənmir, həm də bütün hadisələrin və təcrübələrin izahında istifadə olunan ümumi bir çərçivə kimi təqdim olunur. Fərqli dinlərdəki müxtəlif təzahürlər, bəlkə də, eyni mənəvi "səhv" və ya "qüsur" anlayışından qaynaqlanır.

"Mana" Konsepti

"Mana" müəyyən sabit sərhəd və ya çərçivəyə malik deyil. O, müxtəlif dini və mədəni kontekstlərə uyğunlaşa bilən bir anlayışdır. Yəni, hər bir din öz şəraitinə və inanc sisteminə görə "mana"nın fərqli ifadələrini yaradır. Bu anlayışı dəqiq sözlərlə ifadə etmək çətindir. "Mana" deyərkən, konkret bir obyekti, hadisəni və ya təcrübəni tam olaraq təsvir etmək mümkün olmur. O, sanki varlığına baxmayaraq, öz mahiyyətini tam aydın şəkildə dilə gətirə bilmir. Müxtəlif mədəniyyətlər və dinlər "mana"nı fərqli adlarla ifadə edirlər. Məsələn, bəzi dinlərdə bu qüvvə "hagnos" və ya "thambos", digər mədəniyyətlərdə isə "brahman" və "tao" kimi adlarla tanınır. Hətta Xristianlıqda belə bu qüvvənin "Lütf" kimi ifadə olunması, onun hər yerdə mövcud olduğunu göstərir. George Dumezilin yazdığına görə: “Ən sadə və ən inkişaf etmiş dinlər arasında belə fərqliliklər olsa da, onların əsasında yatan mənəvi qüvvənin (“mana”) eyni olduğunu irəli sürür. Yəni, dinlərin müxtəlif formalarda özünü göstərməsi sadəcə səthi fərqliliklərdir; əslində, bütün dinlər eyni mənəvi "kök"dən qaynaqlanır.” Ancaq yazar dinlərin kompleks və çoxqatlı təcrübələrini sadələşdirərək, onların əsl dərinliyini və fərqliliyini nəzərə almır. Yəni, hər şeyin bir "mana" və ya "günah" ilə izah oluna biləcəyi fikri, bəzən dinlərin zəngin irsini və fərqli ifadələrini gözardı edir.

Bu mətn, dinlərin təhlili və anlaşılması istiqamətində aparılan tədqiqatların keçdiyi mərhələləri və bu istiqamətdə baş verən nəzəri dəyişiklikləri izah edir. Mətnin əsas məqamlarını aşağıdakı kimi anlaşılan şəkildə izah etmək olar:

Günah anlayışını izah edərkən, mənəvi səhvlərdən daha geniş bir mənada istifadə edirəm. Bu, sadəcə mənəvi səhvləri ifadə etməklə kifayətlənmir, həm də bütün hadisələrin və təcrübələrin izahında istifadə olunan ümumi bir çərçivə kimi təqdim olunur. Fərqli dinlərdəki müxtəlif təzahürlər, bəlkə də, eyni mənəvi "səhv" və ya "qüsur" anlayışından qaynaqlanır.

Dağınıqlığa bütünlük vermək

Bir çox tədqiqatçı, dinin müxtəlif, qarışıq və hətta ziddiyyətli elementlərini bir araya gətirərək vahid, bütöv bir sistem kimi izah etməyə çalışıblar. Bu, dinin dağınıq görünən xüsusiyyətlərini birləşdirib, ortaq bir nizam və məna tapmaq məqsədilə edilən cəhd idi. Lakin tədqiqatçılar qısa müddət ərzində başa düşdülər ki, bu cəhd onlara əslində gözlədikləri kimi bir fayda gətirməyib. Yəni, dağınıqlığı bütöv bir sistemə yığmaq və ya onu vahid bir məfhumla izah etmək gözlənilən nəticəni verməyib. Tarix boyu səyahətçilər və kəşfiyyatçılar, qarşılaşdıqları dinə aid olquları (məsələn, ayinlər, inanc və təzahürlər) xüsusi, bəzən qəribə adlarla adlandırıblar. Onlar, bu hadisələrə özlərinə məxsus xüsusi keyfiyyətlər və adlar verməklə, onların konkret təsvirini ortaya qoymağa çalışıblar. Artıq tədqiqatın diqqət mərkəzində "dağınıq, qarışıq və təsviri olmayan bir güc" deyil, əksinə bütün dinlərin əsasında duran və bütün teoloqlar, mifologiya və liturgiyalarda* müxtəlif formalarda ifadə olunan struktur, mexanizm və tarazlıqlar dayanır. Yəni, din yalnız təsadüfi, ayrı-ayrı elementlərin toplusu deyil; onun dərinliyində müəyyən nizam, qayda və strukturlar mövcuddur. Tədqiqatçılar nəticəyə gəliblər ki, din, özünü təşkil edən elementlərin sadəcə qalıqları deyil, daha çox "eklemli düşüncə" – yəni bir-biri ilə əlaqəli, sistematik və bütöv bir dünya görüşüdür. Bu yanaşmada din, ayrı-ayrı, əlaqəsiz hadisələrin toplusu kimi deyil, hər bir elementin müəyyən bir nizam daxilində yerləşdiyi və bir-birini tamamladığı bir sistem kimi qiymətləndirilir.

"Mana"dan "Logos"a Keçid

Keçmişdə dinin təhlilində "mana" anlayışı (müxtəlif mədəniyyətlərdə sirli, izah olunması çətin bir qüvvə olaraq qəbul edilən) önəmli rol oynayırdı. Lakin müasir tədqiqatlarda diqqət "mana"dan çox "logos" anlayışına keçib.

• Mana: Çox vaxt mistik, təsvir edilməsi çətin və sanki hər yerdə mövcud olan, amma konkret bir məna daşıyan olmayan bir güc kimi qiymətləndirilirdi.

• Logos: Bu, daha çox düşüncə, məntiq və nizam anlamına gəlir. Yəni, dinin əsasında duran, müəyyən qaydalar və strukturlar vasitəsilə izah olunan, məntiqli və sistematik bir anlayışdır.

Dinin mənşəyi

Təkamül və bioloji yanaşma

İnsanlığın erkən dövrlərində təbiət hadisələrini və ətraf mühiti anlamağa çalışmaq, dini düşüncənin formalaşmasına zəmin yaratdı. İnsan beyni, izah olunmayan hadisələrə mənalı şərh gətirmək məqsədilə mistik və simvolik ifadələrə əl atdı. Bu, təbiətlə, hadisələrlə əlaqə qurmaq və onları idarə etmək arzusu kimi evrimsel adaptasiya nəticəsində ortaya çıxdı.

Psixoloji yanaşma

İnsanların varlıq, ölüm qorxusu, acı və qeyri-müəyyənlik qarşısında mənəvi dəstək axtarışı, dini inanc sistemlərinin yaranmasına səbəb oldu. Din, fərdin çətin anlarında ümid və tesəlli mənbəyi kimi rol oynayır. Rituallar və simvollar vasitəsilə insanlar, daxili qorxu və narahatlıqları aradan qaldıraraq, həyatın mənasını tapmağa çalışdılar.

Sosial və mədəni amillər

Dini formalar, icmaların birliyini və kollektiv kimliyini gücləndirmək məqsədilə də inkişaf etmişdir. Ortaq ayinlər, miflər və simvollar, bir toplumun paylaşdığı dəyərləri və sosial nizamı əks etdirir. Beləliklə, din yalnız fərdi inanc sistemi deyil, həm də cəmiyyətin təşkilatlanmasında və sosial əlaqələrin qurulmasında mühüm rol oynayır. Bu elementlər nəsildən-nəslə ötürülərək dini formaların soy kütüyünü meydana gətirir.

Fəlsəfi və kosmik yanaşma

Bir çox düşünürə görə, dinin əsasında kainatın və həyatın əsas suallarına cavab axtarmaq dayanır. İnsan, kainatdakı nizamı, səbəb-nəticə əlaqələrini və varlığın mənasını sorğulayarkən, bu suallara cavab tapmaq üçün fövqəltəbii güclərə, tanrılara və müqəddəs prinsiplərə inanmağa başlamışdır. Bu inanc sistemləri, müxtəlif simvolik dillər və ritüallar vasitəsilə ifadə olunaraq, evrensel bir nizam və kosmik tarazlıq anlayışını ortaya qoyur.

Müasir yanaşma

Ənənəvi olaraq dini təcrübələr "mana" kimi mistik, təsvir edilməsi çətin bir qüvvə ilə əlaqələndirilirdi. Lakin müasir yanaşmada diqqət "mana"dan çox, "logos" — yəni məntiq, nizam və struktur — üzərinə yönəldilir. Bu da o deməkdir ki, dini inanc sistemləri yalnız mistik və duyğusal elementlərdən ibarət deyil, həm də rasionallıq və sistematik düşüncə ilə də izah olunur.

Din fenomeni

Müasir elm, XIX əsrdə bəzi yanlış anlaşılmalar səbəbindən nüfuzuna xələl gəlmiş bir prinsip irəli sürmüşdür: "fenomeni yaradan ölçümdür". Yəni, bir şeyi hansı miqyasda tədqiq etsək, onun mahiyyətini də həmin miqyasda anlayacağıq. Henri Poincaré bu prinsipi tənqid edərək soruşur: "Bir fili yalnız mikroskopla tədqiq edən təbiətşünas, bu heyvanı kifayət qədər tanıdığını iddia edə bilərmi?". Yəni, bir şeyi yalnız müəyyən bir miqyasda tədqiq etmək, onun tam təsvirini vermir. Mikroskop bütün çoxhüceyrəli orqanizmlərdə ortaq olan hüceyrənin quruluşunu və mexanizmini göstərir. Fil də çoxhüceyrəlidir, amma o, yalnız bundan ibarət deyil. Onu tam anlamaq üçün daha böyük miqyasda, məsələn, zooloji miqyasda tədqiq etmək lazımdır. Eynilə, dini fenomeni də düzgün anlamaq üçün onu öz miqyasında, yəni dini miqyasda tədqiq etmək lazımdır. Onu fiziologiya, psixologiya, sosiologiya, iqtisadiyyat, dilçilik, incəsənət və s. kimi başqa sahələrin prizmasından tədqiq etməyə çalışmaq, onun mahiyyətini dərk etməyə mane olur. Dinə xəyanət etmək, onun özünəməxsus və orijinal xüsusiyyətini, yəni müqəddəsliyini (kutsallığını) nəzərə almamaq deməkdir. Tamamilə və yalnız dini olan fenomen olmadığı kimi, "saf" dini fenomen də yoxdur. Din insanla bağlı olduğu üçün, eyni zamanda ictimai, dil və iqtisadi fenomendir. Çünki insanı dildən və ictimai həyatdan ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Lakin, dini insanın əsas funksiyalarından biri ilə (məsələn, təkcə ictimai funksiya ilə) izah etməyə çalışmaq boş cəhddir. Bu, Madam Bovari əsərini ədəbi əsər kimi deyil, bir sıra ictimai, iqtisadi və siyasi faktorlar əsasında izah etməyə çalışmaq qədər mənasızdır. Mövzuya sadiq qalaraq, dini bir hadisənin müxtəlif baxış bucaqlarından qiymətləndirilə bilməyəcəyi kimi qəti bir qənaətə gəlmək niyyətində deyilik; lakin bu hadisəni reduksiya olunamaz və özünəməxsus keyfiyyəti ilə öz içində ələ almağın da vacib olduğunu qeyd etmək istəyirik. Bu, asan bir iş deyil; çünki söhbət dini hadisəni təsvir etmək bir yana, onun çərçivəsini cızmaq və zehni digər vasitələr içindəki yerini müəyyən etməkdir. Roger Caillois'in "L'homme et le sacré" adlı mühüm əsərinin əvvəlində dediyi kimi: "Müqəddəs haqqında ümumiyyətlə deyilə bilən tək şey, bu terminin tərifində gizlidir: müqəddəs olmayanın əksi. Bu əksliyin təbiətini və tərzini müəyyən etməyə çalışdığınız zaman böyük maneələrlə qarşılaşırsınız. Nə qədər əsaslı olsa da, bu mürəkkəb hadisələr labirintinə uyğun heç bir düstur yoxdur." Lakin tədqiqatlarımızda bizi ilk növbədə maraqlandıran bu hadisələrdir, yəni nə olursa olsun heç bir düstura, heç bir tərifə uyğun gəlməyən bu mürəkkəb hadisələr labirintidir. Bunlar tabu, ritual, simvol, mif, demon (şeytan), tanrı və s. dini faktlardır. Lakin din fenomeni bu şəkildə bir siyahı kimi sadələşdirmək, araşdırma sahəmizi səhv şəkildə bəsitləşdirmək deməkdir. Əslində bizim dini hadisə olaraq təyin etdiyimiz bütünü təşkil edən şey; davranışlardan, inanclardan və nəzəriyyələrdən ibarət, bəzən xaos ölçülərinə çatan çoxüzlü bir kütlədir. Bunu tam şəkildə tərif halına salmaq üçün nə qədər cildli kitabı oxumaq lazımdır, verməkdə problem yoxdur amma bunu versək belə dinə yeni başlayan bu tərifi anlaya bilməyəcək.

Tanrı və ölüm anlayışı

Və bizim haqqında fikirləşdiyimiz ən böyük obyekt kainat və onun yaranmasıdır. Onun yaradıcısı varmı ? Bu mümkün “nə” və ya “kim” üçün işlədilən qısaldılmış söz var — Tanrı, yunan dilində ona “theos” deyilir. Tanrının varlığına inananlar “teist” adlanır. Tanrının varlığına inanmaylar və bu dünyada öz-özümüzə var olduğumuza inananlar “ateist” adlandırılır. Tanrını və onun bizdən nə istədiyini öyrənən elm “teologiya” adlanır. Tanrı ideyasının mənşəyi müzakirə edildi: Bu, ruh ideyasından asılı olmayan bir fikir idimi? Yoxsa tanrı fikri ruh ideyasından yaranıb? Ölülərə ibadət təbii qüvvələrə sitayişdən əvvəl idimi? Bunlar ciddi olduğu qədər də boş suallardır. Ümumiyyətlə çox qızğın olan bu boş müzakirələr bir çox kitabların ilham mənbəyi, hətta müşahidə və araşdırmaların səbəbi olmuşdur. Amma heç bir nəticə əldə olunmadı. Bu gün tədqiqatçılar özlərini bunlardan xilas edirlər. Buna bənzər olaraq daim özümüzə verdiyimiz bir sual var: öləndən sonra nələr baş verir — birdəfəlik ölürük, yoxsa bunun davamı var ? Əgər nələrsə baş verirsə, onda nələr olur ? Din bu suallara cavab verməyə cəhd edən ilk anlayış oldu. Onun birinci suala cavabı sadə idi. Dünya ondan kənarda mövcud olan qüvvə tərəfindən yaradılıb. Bəziləri onu Tanrı adlandırır və O, yaratdığının həyatında fəal rol oynayır. Müxtəlif dinlər Tanrı adlanan qüvvənin nə olduğunu və bizdən nə istədiyini fərqli izah edir və nəticədə onların hamısı bu və ya başqa formada onun varlığına inanır. Bütün dinlər bu dünyada yalnız olmadığımızı söyləyir. Bizdən başqa da digər reallıqlar və qüvvələr var. Biz onları "fövqəltəbii" adlandırırıq, çünki onlar bizim yaşadığımız dünyanın sərhədləri xaricindədir və o, yalnız hiss üzvlərimiz üçün əlçatandır. Əgər din üçün ən vacib ehkam bu dünyadan kənarda da bizim Tanrı adlandırdığımız reallığın olmasıdırsa, onda inamın göstəricisi nədir və o nə vaxtdan başlayıb? Bu, çox əsrlər əvvəl başlayıb. Əslində, adama elə gəlir ki, insanın fövqəltəbii varlığa inanmadığı dövr olmayıb. Adam öləndən sonra onun başına gələnlərlə maraqlanmaq buna misal ola bilər. Bütün heyvanlar ölür, ancaq başqa canlılardan fərqli olaraq, insan ölmüş yaxınının öldüyü yerdə çürüməsinə imkan vermir. Hələ lap qədim zamanlardan insanların ölünü dəfn etməsi faktının izlərinə rast gələ bilərik. Qədim insanların dəfn adətləri bizə onların ilk inancları barədə bəzi şeylərdən xəbər verir. Əlbəttə, insanlar haqqında dediklərimiz heyvanların ölmüş yaxınlarına görə kədərlənməməsi anlamına gəlmir. Bir çox heyvanların kədərləndiyini təsdiq edən çox sayda dəlillər var. Məsələn, Edinburqda heyvanların kədərləndiyini sübut edən bir it heykəli — yaxınını itirmiş Qreyfrays Bobbinin heykəli ucaldılıb. Bobbi 1872-ci ildə ölüb. Ölənə qədər o, son 14 ilini sahibi Con Qreyin qəbrinin yanında keçirib. Şübhə yoxdur ki, it dostu üçün darıxmışdı, buna görə də Con Qreyin ailəsi it üçün dəfn mərasimi keçirərək, onu Qreyfrays Kökeyard qəbiristanlığında dəfn etmişdir. İti dəfn etməklə Qreylər ailəsiən ali insani hərəkətlərdən birini icra etmişlər. İnsanları dünyasını dəyişənləri dəfn etməyə nə məcbur edir? Ölənlərin daha çox gözə çarpan cəhəti onların daxilində baş verən və onları həyatda saxlayan proseslərin dayanmasıdır. Onlar bir daha nəfəs almırlar. Bu, nəfəs almaq aktının ölünün daxilində olan, ona həyat verən, amma fiziki bədəni ilə əlaqəsi olmayan bir şeylərdə yaşamasına işarədir. Yunan dilində bunu ifadə edən söz "psyche", latın dilində isə "spiritus"dur. Hər iki söz "nəfəs almaq" və ya "əsmək" deməkdir. Can və ya ruh məhz onlar bədəni yaşadır, ona nəfəs verir. O, müəyyən zaman kəsiyi üçün bədəndə məskunlaşır. Ancaq bədən öləndə, can və ya ruh onu tərk edir. Amma o haraya gedir? Verilən izahlardan biri ruhun axirətə, ruhlar dünyasına, yaşadığımız dünyadan axirət dünyasına köçdüyünü bildirir. İbtidai dəfn mərasimləri barədə öyrəndiklərimiz bu ehtimalı təsdiq edir, qədim sələflərimiz isə bizə düşündükləri barədə yalnız "səs-siz" dəlillər buraxıblar. Yazı hələ kəşf edilməmişdi, odur ki, onlar inancları barədə bu gün oxuya biləcəyimiz nə yazılı, nə də təsviri sənəd buraxmamışlar. Ancaq onlar bizə düşüncələrini əks etdirən işarələr qoyub getmişlər. Odur ki, gəlin onları nəzərdən keçirək. Onları öyrənmək üçün keçmişə, miladdan min il əvvələ qayıtmalıyıq. Amma tədqiqata başlamazdan öncə, "era" termininə aydınlıq gətirməliyik. Keçmişdə baş verənləri öyrənmək üçün qlobal təqvimdən və ya hadisələrin başvermə tarixindən istifadə etmək daha faydalıdır. Bu gün də istifadə etdiyimiz təqvim VI əsrdə xristianlar tərəfindən icad edilib və bu fakt xristianlığın tariximizdə necə böyük nüfuza malik olduğunu göstərir. Katolik kilsəsi min illərlə dünyada çox böyük qüdrətə malik olub, o qədər güclü olub ki, indi də dünyanın istifadə etdiyi təqvimi formalaşdırıb. Ən böyük hadisə xristianlığın yaradıcısı olan İsa peyğəmbərin dünyaya gəlməsi olub. Onun doğulduğu il eramızın (yeni tarixin, miladdan sonrakı) birinci ili hesab edilib. Ondan əvvəl baş vermiş hadisələr miladdan öncə və ya xristianlıqdan öncə baş vermiş hadisələr hesab edilir. Ondan sonra baş vermiş hadisələrin tarixi "anno Domini" — miladdan sonra, Tanrının ili kimi qeyd edilir. Müasir dövrdə "xristianlıqdan öncə" və "xristianlıqdan sonra terminləri "eramızdan əvvəl" e.ə və "yeni era" terminləri ilə əvəz olunub. Bu terminlər dini və digər kontekstdə izah edilə bilər. Termini anlamaq üçün özünüz də seçim edə bilərsiniz. İstənilən halda, e.ə. (miladdan əvvəl) 130000 ilə yaxın bir dövrdə əcdadlarımızın ölülərini dəfn etməkdə müəyyən dini inanclarını təsdiq edən dəlillər var. Qəbirlərdə ərzaq qalıqları, alətlər və bəzək əşyaları tapılır ki, bu da ölənin öləndən sonra hansısa bir axirət dünyasına inandığına və səfərə hazırlaşmağına işarədir. Digər bir təcrübə, ölənin bədəninin qırmızı oxra ilə boyanması idi ki, bu da çox güman, davam edəcək həyat ideyasını simvolizə edirdi. Bu, eramızdan 100000 il əvvəl İsrailin Qafzeh mağarasında aşkar edilmiş ana və uşağının basdırıldığı ən qədim qəbirdə aşkar edilmişdir. Bədəni qırmızı oxra ilə rənglənmiş analoji məqbərə eramızdan 42000 il əvvəl dünyanın o biri başında — Avstraliyanın Munqo gölünün yaxınlığında tapılmışdır. Ölünün qırmızı rəngə boyanması bəşəriyyətdə ən ağıllı ideyanın simvolik düşüncənin yaranmasını göstərir. Dində buna çox rast gəlinir, odur ki, bu məsələni anlamaqda fayda var. İstifadə etdiyimiz bir çox sözlər kimi, "simvol" (ramz) da yunan dilindəki "symbolon" sözündən götürülüb. O, parçalanmış, sınmış əşyaların birləşməsi, başqa sözlə, sanki yapışqanla sınmış, parçalara ayrılmış boşqabın ayrı-ayrı hissələrinin yapışdırılması deməkdir. Sonralar bu simvol nəyisə əvəz etmək və ya təqdim etmək obyektinə çevrilir. O, hələ də şeylərin birləşdirilməsi ideyasını daşıyır, ancaq o, sadəcə qabların hissələrinin yapışdırılmasını deyil, daha mürəkkəb anlayışları ifadə etməyə başlayıb. Simvollar insanlar üçün daha da müqəddəsləşir, çünki onlar sözlərin ifadə etdiyindən daha dərin əlaqələri əks etdirir. Bu səbəbdən də, onlara məxsus simvolların təhqir edilməsi insanlarda böyük nifrətə səbəb olur. Hər hansı köhnə parçanın yandırılmasında elə də böyük qəbahət yoxdur, amma o, millətinizi simvolizə edirsə, bu hal sizi qəzəbləndirə bilər. Simvollar konkret cəmiyyət üçün dini anlam və müqəddəslik ifadə edirsə, onlar daha da qüdrətlidir. Onların təhqir edilməsi öldürücü qəzəbə səbəb ola bilər. İdeya odur ki, bir şey, məsələn, qırmızı oxra tamamilə başqa bir anlamı ölülərin başqa bir dünyada həyatlarını davam etdirməsini ifadə edir. Obrazlı düşüncəyə digər bir misal: ölən adam, xüsusən də tanınmış şəxs və ya güc sahibi olduqda, onun basdırılacağı yer vacib məsələyə çevrilir. Bəzən meyiti nəhəng qaya daşlarının altında, bəzən də daşdan səliqə ilə hörülmüş və "dolmenlər" adlanan böyük qapağa malik iki şaquli daşdan ibarət kamerada dəfn edirdilər. Ölənlərə tikilmiş ən möhtəşəm tikili Misirin Giza vilayətindəki ehramlardır. Ehramlar qəbir olmaqla yanaşı, həm də ölümsüzlüyə qovuşan imtiyazlı şəxslərin ruhu üçün keçid meydançası kimi də düşünülə bilər. Vaxt keçdikcə dəfn adətləri nəinki mürəkkəbləşdi, hətta bəzi yerlərdə dəhşətli dərəcədə qəddarlaşdı, belə ki, mərhumun arvadı və ya qulluqçusu axirət dünyasında onun rahatlığını və statusunu təmin etmək məqsədilə ölənlə birlikdə qəbirə qoyulmağa başladı. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, dinlərin meydana gəldiyi ilkin mərhələdə də fərdlərin həyatına dəyər verməmək kimi amansız hallar mövcud olmuşdur. Gətirdiyimiz dəlillərin izahı belədir: əcdadlarımız ölməyi yaşamağın real dünyaya bənzər başqa bir mərhələsinə keçid kimi görürdülər. Və biz onların bu dünya ilə o biri dünya arasında əlaqə olduğuna inandıqlarını qismən duyuruq, burada ölüm bu iki dünya arasında qapı rolunu oynayır. Bizim gümanlarımız sayəsində hələ bu gün də dini inanc, sanki əldə olunmuş kimi görünür. Əcdadlarımız özlərinə bu dünyanın necə yarandığı barədə sual verir və belə bir nəticəyə gəlirdilər ki, o, bu dünyadan kənarda yerləşən ali qüvvə tərəfindən yaradılıb. Onlar nəfəs alıb-verməyən ölü bədənə baxır və belə bir qərara gəlirdilər ki, çox güman onun ruhu bədənini tərk edib, harasa getmişdir. Ancaq din tarixini araşdıranların bir qismi axirət dünyasının mövcudluğu və ya ölənlərin ruhunun gələcək taleyi barədə konkret fikir irəli sürə bilmirdilər. Onlar bizə deyirlər ki, ya onlar o dünyaya baş çəkiblər, ya da kimsə onları ziyarət edib. Onlar bizi biz edəcək tələbləri eşidirdilər. Onlara gördüklərini və eşitdiklərini başqalarına danışmaq əmr edilirdi. Bu adamlar yalnız aldıqları xəbərləri başqalarına çatdırırdılar və sözlərinə inananları öz tərəflərinə çəkərək davamçılarına çevirirdilər və onların nəzəriyyəsi əsasında yaşamağa başlayırdılar. Biz belə adamları peyğəmbər, ya da müdriklər adlandırırıq. Bundan sonra nə isə baş verir. Davamçılar bu insanların danışdıqlarını tarixi yaddaşda saxlayırlar. İlk mərhələdə deyilənlər ağızdan-ağıza keçərək yayılır. Ancaq zamanla deyilənlər kağıza köçürülür. Sonra həmin yazılar Müqəddəs Kitaba və ya müqəddəs yazıya çevrilir. İncil! Həmin Kitab! Və o, dinin ən qüdrətli simvoluna çevrilir. Aydındır ki, bu, cismani kitabdır. O, insanlar tərəfindən yazılıb. Biz onun tarixini izləyə bilərik. Ancaq onun sözləri vasitəsilə axirət dünyası haqda xəbər bizim dünyamıza daxil olmuşdur. Bu kitab əbədiyyətlə zamanı birləşdirən körpüyə çevrilir. O, insanı ilahi ilə birləşdirir. Bu səbəbdən də, İncilə pərəstiş edilib və o, diqqətlə öyrənilib. Məhz buna görə də kitab kimsə tərəfindən təhqir edildikdə və ya məhv edildikdə inanclı insanlar bunu nifrətlə qarşılayırlar. Dinin tarixi bu peyğəmbərlərin və müdriklərin rəvayəti, onların başlatdıqları hərəkat və haqlarında yazılmış müqəddəs yazılardır. Ancaq bu məsələ təzadlar və fikir ayrılıqları ilə doludur. Skeptiklərə görə, peyğəmbərlərin bəziləri mövcud olmamışdır. Onlar bu peyğəmbərlərin gələcəyi görmələrinə və səslər eşitmələrinə şübhə ilə yanaşırlar. Bu, kifayət qədər ağlabatandır, amma əsas məsələni diqqətdən qaçırmaq lazım deyil. Şübhəsiz ki, bu peyğəmbərlər və ya müdriklər onlar haqqında danışılan rəvayətlərdə mövcuddurlar və həmin rəvayətlər indi də milyardlarla insan üçün müəyyən məna kəsb edir.